Illustratie Alison Bass, tuin 210
Dierenleven: bijen
Droogte zorgt niet alleen voor een dor gazon, maar ook voor een lege maag bij de allerjongste bijen. Zonder de eiwitten uit stuifmeel kan een bijenvolk namelijk geen sterke nieuwe generatie voor het voorjaar grootbrengen. Maar gelukkig is de droogte-dip inmiddels voorbij: de dames zijn alweer volop stuifmeel aan het verzamelen. Elske kijkt voor een laatste keer mee in de bijenkast waar het leven niet altijd even makkelijk is, en sluit af met vier interessante bijendansjes.
Oktober 2026 – Tekst door Elske de Kruijter, tuin 204; fotografie door Hillie de Rooij, tuin 37
Niet alleen het tuinseizoen begint op z’n einde te lopen, ook de bijen maken zich klaar voor de winter. De laatste honing is vorige maand door Remko geoogst (zie mijn artikel daarover in de vorige editie, tuinkrant 4) en hij is begonnen met het zogeheten ‘inwinteren’. Dit betekent dat hij ervoor zorgt dat zijn bijenvolken voldoende voedsel en bescherming hebben om de winter door te komen. Dit doet hij door een voederbak met suikerwater op de broedbakken te plaatsen. De bijen hebben zo genoeg tijd om zich voor te bereiden voordat de temperatuur te ver daalt.
Bericht Remko op 5 september: Hoi Elske, morgen sta ik in de winkel en hoop nog vele potjes honing te verkopen. Daarna ga ik de bijtjes bijvoeren. Zondagochtend ga ik de varroamijt- behandeling starten. Dat wil ik zo vroeg mogelijk doen. Dus 09:00 uur op de tuin
Die zaterdag meld ik mij in de winkel om nog wat lepeltjes van de verschillende nieuwe batches te proeven. Ik koop een potje voor een vriendin. Ik kies de lindehoning, die is lekker scherp van smaak. Ook Abel komt nog een lepeltje proeven.
Abel proeft honing
De zondag daarna ben ik om negen uur op de tuin. Gisteren heeft Remko zijn bijenkasten bij de bijenvereniging geïnspecteerd. Hij zag een hoornaar voor de kasten vliegen die hij heeft kunnen vangen met een schepnetje. Maar waar één hoornaar is, zijn er gegarandeerd meer. Geen goed nieuws dus. Vandaag gaan we verder met het inspecteren van de kasten op het tuinpark. We beginnen bij de bijenstal op deel III. Daar staat een hoog gestapelde bijenkast. Ik kijk hoe de bijen in en uit vliegen en zie ineens een wel héél groot exemplaar voorbijkomen. Het is een hoornaar! Op het moment dat we ons dat realiseren zien we dat de hoornaar een bijtje zomaar uit de lucht grijpt, tjak!, om er vervolgens mee weg te vliegen. Even later zien we een spinnenweb waar net een bij in terecht is gekomen. De spin rent er naartoe en begint met hem te worstelen. Ineens trekt de spin zich terug. Hij rent naar de zijkant van zijn web. Op datzelfde moment komt er een hoornaar aangevlogen die zich op de vastgekleefde bij stort. Met wilde bewegingen begint hij de bij te doden en te verorberen. Verbouwereerd kijk ik naar deze strijd om het bestaan.
Hoornaar valt bij aan in spinnenweb, dode hoornaar in voedselkast
Klik hier voor filmpje: Hoornaar valt bij aan
Het was sowieso geen gemakkelijk jaar voor de bijen. De warmte deze zomer zorgde voor voedseltekort. Daarna was er veel en heftige regenval waardoor de bijen niet konden uitvliegen. Remko waarschuwde al dat we ons vandaag goed moesten aankleden. Want de hongerige bijen zijn chagrijnig en agressief. Zelf is hij vergeten zijn kaplaarzen aan te doen, waardoor hij een aantal keer in zijn enkels wordt geprikt. Het lijkt hem weinig te deren. “De bijen weten mijn achilleshiel te vinden,” zegt hij lachend.
Een bijenvolk heeft na augustus zo’n drie tot vier volle broedramen nodig om de winter goed door te komen. De 10.000 winterbijen (allen werksters) zijn nodig om met elkaar een zogeheten ‘wintertros’ te vormen. Deze tros houdt de koningin warm en zal in het vroege voorjaar het ‘broed’ van de eerste lichting werkbijen verzorgen. Dit jaar zullen relatief veel volken de winter niet overleven, omdat ze te weinig broed hebben voor voldoende werksters.
Op suikerwater kunnen volwassen bijen overleven, maar met te weinig proteïne dat vooral in stuifmeel zit (dat er nu niet is doordat er te weinig bloemen zijn door de droogte) kunnen de volken geen bijen voortbrengen in de winter en het vroege voorjaar. Gelukkig liet Remko mij vlak voor het uitkomen van deze tuinkrant weten dat de volken inmiddels weer volop stuifmeel aan het halen zijn.
Varroamijt bestrijden
Remko heeft mierenzuur voorbereid. Hiermee wil hij de varroamijt bestrijden, die vijand nummer 1 is van de honingbijen. Hij laat zijn hand zien. Die is rood en dik. Ik denk meteen dat hij geprikt is door een bij. Maar het is mierenzuur, gelekt op zijn hand. Hij laat mij ruiken aan een flesje. “Ai, dat slaat op je neus!”, ik kokhals erbij. ”Wat een sterk spul!”
Varroamijt-behandeling
In Remko’s schuurtje staan 9 “Liebig” dispensers. Zo’n dispenser bestaat uit een druppelfles, door Remko gevuld met een bepaalde hoeveelheid mierenzuur, met daarop een doseernippel. Daaruit druppelt de vloeistof op een bodemplaatje met vloeipapier.
Varroamijt-behandeling
Het geheel plaatst hij, op twee houten blokjes, op de broedkamer in de bijenkast. Doordat de vloeistof op het vloeipapier verdampt, ontstaat er een gaswolk. Dit vinden de bijen niet fijn, het spul bijt. Maar de bijen zijn dikker dan de mijten en hebben een beter pantser, dus ze kunnen er tegen. De varroamijt overleeft de damp niet. De damp komt ook in de broedcellen. Dat is belangrijk, omdat de mijt zich voortplant door eitjes te leggen op de larven. Dat maakt dat de bijenlarven al gemankeerd zijn voordat ze uitkomen. Volwassen mijten leven van de sappen van de bijen.
Remko vertelt: “Een “poetserig” bijenvolk kan de mijten misschien van zich afpoetsen. Er wordt momenteel geëxperimenteerd met het kweken van poetsgrage bijen. Of dat gaat lukken, weten we niet, maar tot die tijd moeten we de mijten bestrijden. Dat de bijen de mierzuurdamp niet lekker vinden, kun je zien aan de ‘kuil’ die ontstaat in de broedramen onder de dispenser: de bijen blijven daar uit de buurt.”
Er staan staan nog negen ‘varroa-laden’ klaar. Die schuift Remko onderaan de kast. Daarop vallen, naast het stuifmeel en een enkele dode bij, de dode varroamijten, in de vorm van hele kleine spelden knopjes. Remko veegt ze af en toe weg, of de lijkjes worden opgegeten door oorkruipers. Als laatste plaatst Remko bij elke kast een vlieggat-verkleiner. Zo blijft de warmte die het volk genereert in de kast, en is de opening beter te verdedigen tegen rovers als hoornaars, wespen en muizen. Ziezo, de bijen zijn klaar voor de winter.
Dansen
Om deze serie vrolijk af te sluiten, kijken we hoe de bijen dansen. Dit doen ze om te communiceren over de locatie van voedselbronnen, water of een nestlocatie. Maar ze dansen ook om elkaar te stimuleren iets te doen of te laten. Het is een van de meest complexe vormen van communicatie in het dierenrijk, en dus zeer de moeite waard om van dichtbij te bekijken
Rondedans:
Rondedans
De bij loopt in cirkels om te vertellen dat er voedsel te vinden is binnen 50 meter. De bij trappelt met haar pootjes en laat andere bijen ruiken en proeven van de meegebrachte nectar. De boodschap is: “Verlaat de kast en zoek in de directe omgeving”
Kwispel- of waggeldans:
Filmpje kwispeldans: https://youtu.be/13uP6qYHTWM?si=2JkyJGYTGO8JHnTe
De bij loopt in de vorm van een acht en kwispelt met haar achterlijf om voedsel, water of een nestlocatie op grotere afstand aan te duiden. De hoek ten opzichte van de zon vertelt de vliegrichting. Het aantal seconden kwispelen geeft het aantal kilometers aan. De intensiteit van het dansen zegt iets over kwaliteit van de voedselbron. Ook hier speelt het ruiken en proeven van de nectar op de bij een grote rol.
Trildans:
Een bij loopt over de raat en grijpt met haar voorpoten een werkster of een haalbij vast, en vervolgens schudt ze enkele seconden met haar achterlijf.
Deze dans dient om de werksters aan te moedigen aan het werk te gaan, om de haalbijen te laten weten dat ze moeten stoppen met voedsel brengen, omdat de werksters het niet meer kunnen verwerken. Of het is een sein dat een volk zich klaarmaakt om te gaan zwermen.
Groomingdans:
Dit wordt ook wel een poets- of verzorgingsdans genoemd. Het is een dans waarmee de bij laat weten dat ze hulp nodig heeft bij verwijderen van stof of parasieten op plekken waar ze zelf niet goed bij kan. De bij staat op een vaste plek en schudt heftig met haar lijf. Soms stopt ze even om zelf met haar pootjes over haar lijf te wrijven. Er zal een “poetsbij” reageren die met haar kaken en pootjes door de haren van de danser gaat kammen om de mijten en het vuil uit de vacht te verwijderen.
Tot slot
Als ik deze winter langs de bijenstal of de kasten bij het bondsgebouw fiets, weet ik een beetje hoe het volk er daarbinnen bij zit. Ze zullen bij kou in een tros om de koningin hangen. In januari of februari, zodra de dagen gaan lengen, begint de koningin al, kleinschalig, met het leggen van eitjes. In maart is de grote start. De eerste vliegdagen breken aan. De krokussen en de wilgen gaan bloeien en de bijen kunnen weer genoeg stuifmeel en dus eiwitten verzamelen om hun broednest uit te breiden.
En zo kom ik aan het einde van mijn bijenavontuur dat ik het afgelopen tuinseizoen meemaakte. Ik wil Remko heel erg bedanken voor zijn gastvrijheid en de niet aflatende energie en humor waarmee hij mij meenam in de prachtige wereld van de bijenvolken. Het was mooi om hem zo bevlogen en kundig bezig te zien. Ik kijk er naar uit hem volgend jaar weer te zien fietsen op zijn loeizware maar stijlvolle bijen-bakfiets, en ook om de eerste honing van de fruitbloesems te proeven. Het was een heerlijke ontdekkingsreis. Ik raad iedereen aan eens met hem mee te lopen.